(บทเรียน ‘แลนด์บริดจ์’ ที่การเมืองไทยต้องตอบให้ได้ หากไม่อยากให้ยุทธศาสตร์ชาติสะดุดซ้ำ!)

การยุติโครงการแลนด์บริดจ์ ไม่ใช่เพียงการ “ปิดฉาก” เมกะโปรเจกต์ที่ถูกจับตามอง แต่เป็นภาพสะท้อนกระบวนการกำหนดนโยบายของรัฐไทย เมื่อผลการศึกษาฉบับล่าสุดชี้ว่าโครงการไม่คุ้มค่าทางเศรษฐกิจ มีความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อม และยังขาดฉันทามติจากสังคม คำถามสำคัญจึงไม่ใช่ว่าใครแพ้หรือใครชนะ แต่คือประเทศไทยควร “ศึกษาก่อนประกาศ” หรือ “ประกาศก่อนแล้วค่อยศึกษา” เพราะคำตอบของคำถามนี้ จะกำหนดอนาคตการพัฒนาประเทศในระยะยาว

การแถลงผลศึกษาของ คณะกรรมการศึกษาแนวทางการขับเคลื่อนโครงการแลนด์บริดจ์ เมื่อวานนี้ (24 กรกฎาคม 2569) นับเป็น “จุดเปลี่ยนสำคัญ” ของโครงการแลนด์บริดจ์ หลังจาก นายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรี มีคำสั่งแต่งตั้ง คณะกรรมการชุดนี้ ศึกษาภายในกรอบเวลา 90 วัน ก่อนที่คณะกรรมการ ซึ่งมีนายเอกนิติ นิติทัณฑ์ประภาศ รองนายกฯและรมว.คลัง เป็นประธาน จะมีมติให้เสนอรัฐบาลยุติโครงการในรูปแบบเดิม โดยจะส่งรายงานให้นายกรัฐมนตรีพิจารณา ก่อนเสนอคณะรัฐมนตรีตามขั้นตอน

เมื่อข้อเท็จจริงเปลี่ยน การตัดสินใจก็ควรเปลี่ยน :

ผลการศึกษาของคณะกรรมการที่รัฐบาลแต่งตั้งขึ้นครั้งนี้ ระบุอย่างชัดเจนว่า โครงการแลนด์บริดจ์ในรูปแบบเดิมมีความเป็นไปได้ทางธุรกิจในระดับต่ำ ผลตอบแทนทางการเงินลดลงอย่างมีนัยสำคัญ มูลค่าปัจจุบันสุทธิติดลบ ปริมาณสินค้าลดลง และยังเผชิญความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมรวมถึงความเห็นที่แตกต่างของประชาชนในพื้นที่

นายเอกนิติ ยอมรับอย่างตรงไปตรงมาว่า “จะว่าเป็นการพับโครงการแลนด์บริดจ์ก็ได้” พร้อมย้ำว่า การตัดสินใจครั้งนี้ไม่ได้เกิดจากแรงกดดันทางการเมือง หากแต่เกิดจากผลการศึกษาที่สะท้อนข้อเท็จจริงใหม่ ทั้งด้านเศรษฐกิจ สิ่งแวดล้อม และความเห็นของสังคม ซึ่งทำให้การดำเนินโครงการในรูปแบบเดิมมีความเสี่ยงสูงกว่าประโยชน์ที่จะได้รับ

พร้อมกันนั้น นายเอกนิติ ยังยืนยันว่า ประเทศไทยยังไม่ได้รับความเสียหายจากการลงทุน เนื่องจากยังไม่มีการเวนคืนที่ดินหรือเริ่มก่อสร้าง และเสนอให้เปลี่ยนแนวทางจากเมกะโปรเจกต์แลนด์บริดจ์ ไปสู่การพัฒนา “Missing Link” ผ่านการยกระดับท่าเรือระนอง การเชื่อมต่อระบบราง และการพัฒนาเครือข่ายโลจิสติกส์ที่สอดคล้องกับสภาพเศรษฐกิจโลกในปัจจุบัน

เมื่อข้อเท็จจริงเปลี่ยน การตัดสินใจยุติโครงการจึงอาจถือเป็นการบริหารความเสี่ยงที่มีเหตุผล มากกว่าการดันทุรังเดินหน้าด้วยเหตุผลทางการเมือง

ในอีกด้านหนึ่ง การตัดสินใจครั้งนี้ก็ทำให้เกิดคำถามสำคัญตามมา ว่า หากผลการศึกษาฉบับสมบูรณ์ชี้ให้เห็นข้อจำกัดมากมาย เหตุใด? โครงการจึงถูกประกาศเป็นนโยบายสำคัญของประเทศตั้งแต่แรก

บทเรียนของการเมืองไทย ไม่ใช่เรื่องของรัฐบาลใดรัฐบาลหนึ่ง :

ประเด็นนี้ไม่ควรถูกลดทอนให้เหลือเพียงการโจมตีรัฐบาล หรือการกล่าวหาว่าฝ่ายใดล้มเหลว เพราะปัญหาลักษณะนี้เกิดขึ้นกับรัฐบาลหลายยุคหลายสมัย

ประเทศไทยเคยมีโครงการขนาดใหญ่จำนวนไม่น้อยที่ประกาศอย่างยิ่งใหญ่ ก่อนจะต้องปรับลด เปลี่ยนแปลง หรือยุติในเวลาต่อมา เมื่อเผชิญข้อเท็จจริงใหม่ด้านเศรษฐกิจ สิ่งแวดล้อม หรือการยอมรับของประชาชน

นั่นสะท้อนว่า…ปัญหาแท้จริงอยู่ที่ “กระบวนการกำหนดยุทธศาสตร์” มากกว่าตัวบุคคล!

ประกาศก่อนศึกษา กับต้นทุนที่สังคมต้องจ่าย :

แม้โครงการแลนด์บริดจ์จะยังไม่มีการเวนคืนที่ดินหรือเริ่มก่อสร้าง จึงยังไม่เกิดความเสียหายด้านงบประมาณโดยตรง แต่การประกาศนโยบายขนาดใหญ่ก่อนที่ข้อมูลจะครบถ้วน ย่อมสร้างต้นทุนในอีกหลายมิติ???

ทั้งความคาดหวังของประชาชนในพื้นที่ ความเชื่อมั่นของนักลงทุน การเตรียมตัวของภาคธุรกิจ ตลอดจนการแบ่งขั้วทางสังคมระหว่างผู้สนับสนุนกับผู้คัดค้าน

เมื่อนโยบายเปลี่ยน! ความคาดหวังเหล่านั้นก็ต้องเปลี่ยนตาม และสิ่งที่เสียหายอาจไม่ใช่ตัวโครงการ หากแต่เป็นความเชื่อมั่นต่อกระบวนการตัดสินใจของภาครัฐ

รัฐบาลที่ดี ไม่ใช่รัฐบาลที่ไม่เคยเปลี่ยนใจ :

ในโลกยุคใหม่ การปรับเปลี่ยนนโยบายเมื่อข้อมูลเปลี่ยน ไม่ใช่เรื่องน่าอาย ตรงกันข้าม หลายประเทศยกเลิกโครงการขนาดใหญ่เมื่อผลศึกษาพบว่าไม่คุ้มค่า หรือสร้างผลกระทบเกินกว่าประโยชน์ที่จะได้รับ

สิ่งสำคัญจึงไม่ใช่การรักษาหน้าทางการเมือง แต่คือ…การอธิบายต่อสังคมอย่างโปร่งใสว่า เหตุใดจึงตัดสินใจเช่นนั้น? และบทเรียนที่ได้จะถูกนำไปปรับปรุงการกำหนดนโยบายในอนาคตอย่างไร?

การยอมรับข้อเท็จจริง คือ…เครื่องหมายของรัฐบาลที่รับผิดชอบ ไม่ใช่สัญญาณของความอ่อนแอ!!??

บทเรียนที่รัฐบาลทุกยุคควรนำไปใช้ :

หากมองในเชิงการเมือง การยุติโครงการแลนด์บริดจ์อาจไม่ใช่ “ความพ่ายแพ้” ของรัฐบาล แต่กลับเป็นบททดสอบสำคัญของการบริหารประเทศ ว่า…จะยอมรับผลการศึกษาที่เปลี่ยนแปลงไป หรือจะเดินหน้าโครงการเพียงเพื่อรักษาคำประกาศทางการเมือง

ในมุมหนึ่ง การที่นายกรัฐมนตรีแต่งตั้งคณะกรรมการขึ้นมาศึกษา และเปิดโอกาสให้ผลการศึกษานำไปสู่ข้อเสนอ “ยุติโครงการ” มันก็สะท้อนว่า…รัฐบาลยอมให้ข้อมูลเชิงวิชาการมีบทบาทในการตัดสินใจ มากกว่าการยึดติดกับนโยบายเดิมเพียงเพื่อรักษาภาพลักษณ์ทางการเมือง

อย่างไรก็ตาม บทเรียนที่สำคัญยิ่งกว่าคือ รัฐบาลในอนาคตควรทำให้กระบวนการศึกษาเกิดขึ้น ก่อนการประกาศนโยบาย มิใช่ประกาศนโยบายแล้วจึงย้อนกลับมาศึกษาความเป็นไปได้ภายหลัง

ถึงเวลาปรับวัฒนธรรมการกำหนดนโยบายของประเทศ :

กรณีแลนด์บริดจ์ควรกลายเป็นจุดเริ่มต้นของการปฏิรูประบบการกำหนดนโยบายสาธารณะของไทย

โครงการระดับชาติควรเริ่มต้นจากการศึกษาความเป็นไปได้อย่างรอบด้าน การประเมินผลกระทบทางเศรษฐกิจ สิ่งแวดล้อม สังคม และภูมิรัฐศาสตร์ พร้อมเปิดรับฟังความคิดเห็นของทุกภาคส่วน ก่อนจะประกาศเป็นนโยบายของรัฐบาล

เมื่อกระบวนการมีความรอบคอบตั้งแต่ต้น ความขัดแย้งในภายหลังย่อมลดลง และประเทศก็จะเดินหน้าได้อย่างมั่นคงมากกว่าเดิม

คำถามที่ยังรอคำตอบ :

การยุติโครงการแลนด์บริดจ์อาจเป็นจุดสิ้นสุดของเมกะโปรเจกต์หนึ่ง แต่ไม่ควรเป็นเพียงข่าวการเมืองรายวัน

เพราะสิ่งที่สังคมไทยควรถกเถียงกันอย่างจริงจัง คือ ประเทศไทยจะเลือกวัฒนธรรมการบริหารประเทศแบบใด?

จะยังคง “ประกาศก่อน แล้วค่อยศึกษา” หรือจะเปลี่ยนเป็น “ศึกษาให้รอบด้านก่อน แล้วจึงประกาศ”

เพราะคำตอบของคำถามนี้ ไม่ได้กำหนดเพียงชะตาของโครงการหนึ่งโครงการ แต่กำลังกำหนดมาตรฐานการตัดสินใจของประเทศในอีกหลายทศวรรษข้างหน้า!!!.