สถาบันปิโตรเลียมและพลังงานแห่งประเทศไทย (PEIT) ชี้การเปิดเสรีการค้าและกรอบความตกลงหุ้นส่วนทางเศรษฐกิจที่ครอบคลุม (CEPA) ระหว่างไทย–สหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ (UAE) อาจเสี่ยงกระทบต่ออุตสาหกรรมปิโตรเคมีและโครงสร้างเศรษฐกิจของไทย หากไม่ได้กำหนดเงื่อนไขอย่างรัดกุม เช่น กำหนดโควตากำกับการนำเข้าเม็ดพลาสติกจาก UAE
ให้สอดคล้องกับปริมาณการค้าในอดีตและยืดเวลาการลดอากรนำเข้า พร้อมติดตามและทบทวนผลกระทบต่อเนื่อง รวมถึงผลักดันความร่วมมือเชิงยุทธศาสตร์เพื่อพัฒนาศักยภาพผู้ผลิตและแลกเปลี่ยนเทคโนโลยีซึ่งกันและกัน
ดร.คุรุจิต นาครทรรพ ผู้อำนวยการสถาบันปิโตรเลียมและพลังงานแห่งประเทศไทย (PEIT) เปิดเผยว่า อุตสาหกรรมเม็ดพลาสติก Polyethylene (PE) และ Polypropylene (PP) ถือเป็นวัตถุดิบที่สำคัญในเชิงยุทธศาสตร์และมีบทบาทสำคัญต่อห่วงโซ่การผลิตและเศรษฐกิจของไทย โดยอุตสาหกรรมปิโตรเคมีและการแปรรูปพลาสติกมีการลงทุนขนาดใหญ่อย่างต่อเนื่อง และสร้างรายได้สูงถึง 1.6 ล้านล้านบาทต่อปี หรือประมาณ 8.5% ของจีดีพีไทย ทำให้เกิดการจ้างงานถึงกว่า 414,000 คน สร้างมูลค่าเพิ่มได้มากกว่า 20 เท่า และมีมูลค่าการส่งออกสูงถึง 486,000 ล้านบาท คิดเป็น 5.7% ของมูลค่าการส่งออกทั้งหมด
จากข้อมูลปี 2568 ประเทศไทยในฐานะผู้ส่งออกสุทธิ (Net Export) มีกำลังการผลิตเม็ดพลาสติก PE และ PP รวม 6.196 ล้านตันต่อปี แบ่งเป็นการขายในประเทศ 2.511 ล้านตันต่อปี และส่งออก 3.685 ล้านตันต่อปี ขณะที่ความต้องการใช้เม็ดพลาสติกภายในประเทศอยู่ที่ 3.575 ล้านตันต่อปี สะท้อนว่าผู้ประกอบการไทยสามารถผลิตและตอบสนองความต้องการตลาดในประเทศได้อย่างเพียงพอ
อย่างไรก็ดี ปัจจุบันประเทศไทยเปิดเสรีการนำเข้าเม็ดพลาสติกอยู่แล้ว ทำให้มีสินค้านำเข้าแข่งขันอยู่ในตลาดภายในประเทศอย่างต่อเนื่อง โดยมีปริมาณกว่า 1 ล้านตันต่อปี ส่งผลให้ผู้ผลิตไทยจึงต้องส่งออกมากกว่าร้อยละ 50 เพื่อรักษาระดับกำลังการผลิตและขีดความสามารถในการแข่งขันของอุตสาหกรรม
ปัจจุบัน UAE และประเทศในกลุ่มอ่าวอาหรับ (GCC) มีแผนเร่งขยายกำลังการผลิตเม็ดพลาสติก PE และ PP อย่างต่อเนื่อง โดย UAE จะเพิ่มกำลังการผลิตอีกประมาณ 1.8 ล้านตันภายในปี 2572 ขณะที่ความต้องการใช้เม็ดพลาสติกภายในประเทศมีแนวโน้มทรงตัวหรือเพิ่มขึ้นเพียงเล็กน้อย จึงคาดว่ากำลังการผลิตส่วนเกินถึง 20-30% จาก UAE จะถูกส่งออกมายังประเทศไทยและอาเซียน
ดร.คุรุจิต กล่าวต่อว่า หากประเทศไทยจะทำข้อตกลง CEPA กับ UAE ก็ควรมีมาตรการคุ้มครองอุตสาหกรรมปิโตรเคมีในประเทศ โดยเฉพาะผู้ผลิตเม็ดพลาสติก PE และ PP เพื่อให้มีเวลาปรับตัว และควรมีมาตรการเพื่อป้องกันการทุ่มตลาดจากสินค้านำเข้าจาก UAE ด้วย ทั้งนี้ การนำเข้าเม็ดพลาสติกเพิ่มขึ้นทุก 10,000 ตัน อาจทำให้ไทยขาดดุลการค้าเพิ่มขึ้นประมาณ 4,800 ล้านบาท ซึ่งจะกระทบต่อมูลค่าขาดดุลสุทธิของไทยให้เพิ่มขึ้นตามไปด้วย
อย่างไรก็ตามการใช้แนวทางเพิ่มการส่งออกสินค้าในหมวดอื่น ๆ เพื่อแลกกับการที่ประเทศไทยต้องนำเข้าเม็ดพลาสติกจาก UAE ในปริมาณที่เท่ากัน การพิจารณาเฉพาะมูลค่าการค้าอาจไม่สะท้อนผลกระทบที่แท้จริง เนื่องจากเม็ดพลาสติกเป็นวัตถุดิบที่เชื่อมโยงกับอุตสาหกรรมต่อเนื่องหลายขั้น หากได้รับผลกระทบ อาจส่งต่อไปยังอุตสาหกรรมปลายน้ำเป็นมูลค่าสูงกว่าหลายเท่า จึงควรศึกษาผลกระทบเชิงลึกก่อนกำหนดแนวทางเปิดตลาดภายใต้ CEPA ระหว่างไทยกับ UAE
การเปิดเสรีการค้าผลิตภัณฑ์ปิโตรเคมีโดยไม่มีมาตรการบรรเทาผลกระทบหรือระยะเวลาให้อุตสาหกรรมปรับตัวอาจกระทบขีดความสามารถในการแข่งขันของอุตสาหกรรมปิโตรเคมีไทยและห่วงโซ่อุปทานที่เกี่ยวข้อง ทั้งบรรจุภัณฑ์ ยานยนต์ เครื่องใช้ไฟฟ้า และวัสดุก่อสร้าง รวมถึงการจ้างงานและการลงทุนในประเทศ
จากความท้าทายดังกล่าว ไม่ว่าจะเป็นความเสี่ยงต่อการพึ่งพาการนำเข้า การรักษาฐานการผลิตในประเทศ รวมถึงความมั่นคงของห่วงโซ่การผลิตในอนาคต จึงขอเสนอแนวทางที่ยั่งยืนสำหรับประเทศไทย ได้แก่
• เพื่อให้ผู้ประกอบการปิโตรเคมีมีเวลาปรับตัว อาจจะมีแนวทาง เช่น การคงอัตราภาษีอากรนำเข้า PE และ PP ในอัตราเดิมในระยะเวลาหนึ่ง และมีการกำหนดโควตาในการนำเข้าเม็ดพลาสติกโดยอาจพิจารณาให้สอดคล้องกับปริมาณการค้าในอดีตที่ระดับ 50,000–60,000 ตันต่อปี พร้อมติดตามและทบทวนผลกระทบต่อเนื่องเพื่อให้อุตสาหกรรมในประเทศมีการเตรียมตัวและในการเจรจาควรพิจารณาเจรจามูลค่าของสินค้าที่จะแลกเปลี่ยนให้คำนึงถึงมูลค่า มี value chain ที่สร้างรายได้ให้กับเศรษฐกิจของประเทศไทย และจูงใจให้มีการลงทุนในประเทศไทยเพิ่มขึ้นด้วย
• ให้การทำความตกลง CEPA เป็นตัวเสริมสร้างความมั่นคงของห่วงโซ่การผลิตและสร้างประโยชน์ร่วมกันอย่างสมดุล โดยหากมีความจำเป็นต้องจัดทำความตกลง CEPA ระหว่างไทย – UAE ก็ควรเจรจาควบคู่กับการร่วมลงทุนเชิงยุทธศาสตร์ในผู้ผลิตปิโตรเคมีในประเทศไทย เพื่อยกระดับขีดความสามารถการแข่งขันของอุตสาหกรรม รวมถึงพัฒนาและแลกเปลี่ยนเทคโนโลยีระหว่างกัน เพื่อพัฒนาอุตสาหกรรมปิโตรเคมีของไทยให้เติบโตอย่างยั่งยืน
• เสนอให้ไทย – UAE ร่วมกันใช้จุดแข็งเพื่อเสริมสร้างประโยชน์ที่เกื้อกูลกัน (synergy) โดยประเทศไทยอาจสนับสนุนความมั่นคงทางอาหารแก่ UAE ขณะที่ UAE ก็สนับสนุนด้านความมั่นคงทางพลังงานและวัตถุดิบปิโตรเคมีแก่ไทย โดยการส่งออกน้ำมันดิบและแนฟทามาแปรรูปที่ประเทศไทย เพื่อใช้ไทยเป็นฐานในการผลิตส่งออกในภูมิภาคอาเซียน ทดแทนแนวทางการเปิดให้นำเข้าสินค้าสำเร็จรูปที่ไทยผลิตได้เพียงพออยู่แล้ว
• หากมีความจำเป็นต้องเปิดตลาดสินค้า PE และ PP ควรกำหนดมาตรการปกป้องคุ้มครองในระยะแรก โดยการคงอัตราภาษีที่ระดับ 3%-5% เช่นเดิมไว้ในระยะแรก (เช่น 5-7 ปี) ก่อนจะทยอยปรับลดลงเป็นขั้นบันได เช่นเดียวกับแนวทางที่ประเทศอินเดียและอินโดนีเซียใช้ในการเจรจาความตกลงการค้ากับ UAE เพื่อเปิดโอกาสให้ผู้ผลิตในประเทศปรับปรุงประสิทธิภาพกระบวนการผลิตเพื่อให้มีการปรับตัวของอุตสาหกรรมในประเทศ และป้องกันการทุ่มตลาดด้วย
“สถาบันปิโตรเลียมฯ มองว่าผลกระทบจากการทำข้อตกลงไม่ได้จำกัดอยู่แค่ตัวเลขมูลค่าการนำเข้า-ส่งออกที่ประเมินไว้เบื้องต้นเท่านั้น แต่ยังมีผลกระทบระยะยาวต่อทั้งห่วงโซ่อุปทานและความสัมพันธ์กับประเทศคู่ค้าอื่นๆ จึงมีความจำเป็นที่ต้องมีการประเมินมูลค่าผลกระทบต่ออุตสาหกรรมในประเทศและมีมาตรการคุ้มครองให้มีการปรับตัวอย่างเหมาะสม” ดร.คุรุจิต กล่าว
